Powered By Plants

Γιατί υπάρχει τόση παραπληροφόρηση στη διατροφή;

Κάποια στιγμή, σχεδόν όλες έχουμε βρεθεί σε μια συζήτηση για το φαγητό που καταλήγει σε αδιέξοδο.

Κάποιος θα πει ότι η ζάχαρη είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας. Κάποια άλλη θα υποστηρίξει ότι το πραγματικό πρόβλημα είναι τα σπορέλαια. Ένα τρίτο άτομο θα επιμείνει ότι το μόνο που χρειάζεται είναι να κόψουμε τους υδατάνθρακες…

Και εκεί, κάπου ανάμεσα στις απόλυτες δηλώσεις και στις έντονες απόψεις, αρχίζει να γεννιέται μια εύλογη απορία:

Πώς γίνεται να μιλάμε για επιστήμη και ταυτόχρονα να ακούμε τόσο διαφορετικά πράγματα;

Η απάντηση, συχνά, δεν βρίσκεται τόσο στην ίδια την επιστήμη όσο στον τρόπο που η πληροφορία ταξιδεύει μέχρι εμάς.

Το «χαλασμένο τηλέφωνο» της διατροφικής πληροφορίας

Η επιστημονική γνώση σπάνια φτάνει στο κοινό στην αρχική της μορφή.

Συνήθως περνά από πολλά στάδια: Από την επιστημονική μελέτη σε ένα διεθνές άρθρο, από εκεί σε ένα άλλο μέσο που τη συνοψίζει, και τελικά σε ένα τοπικό site ή σε μια ανάρτηση στα social media.

Σε κάθε βήμα μπορεί να χαθεί ένα κομμάτι της ακρίβειας της αρχικής πληροφορίας. Ένα εύρημα μπορεί να παρουσιαστεί πιο απόλυτα από όσο ήταν, ή μια υπόθεση να ακουστεί σαν βεβαιότητα.

Κάπως έτσι δημιουργείται ένα φαινόμενο που θυμίζει το γνωστό μας παιχνίδι, το «χαλασμένο τηλέφωνο». Όσο περισσότερα στάδια μεσολαβούν, τόσο περισσότερο είναι πιθανό να απομακρυνόμαστε από την αρχική πληροφορία.

Και τελικά, μπορεί να καταλήξουμε να αναπαράγουμε κάτι που η αρχική έρευνα δεν είπε ποτέ!

Τα αρχέτυπα της διατροφικής πληροφορίας

Όταν μιλάμε για παραπληροφόρηση στη διατροφή, συχνά σκεφτόμαστε μόνο την ίδια την πληροφορία. Στην πραγματικότητα όμως, εξίσου σημαντικό είναι ποιος τη μεταφέρει και πώς.

Στη δημόσια συζήτηση εμφανίζονται συχνά ορισμένα επαναλαμβανόμενα «αρχέτυπα».

Ένα από αυτά είναι ο ειδικός που επικαλείται την αυθεντία του. Η επιχειρηματολογία βασίζεται συχνά στη φράση «ως γιατρός» ή «ως ειδικός», δημιουργώντας την εντύπωση ότι υπάρχει μία και μοναδική επιστημονική αλήθεια.

Ένα άλλο είναι ο επαναστάτης. Είναι εκείνος που ισχυρίζεται ότι αποκαλύπτει μια αλήθεια που «οι ειδικοί δεν θέλουν να μάθουμε».

Υπάρχει όμως και η μορφή της προσωπικής εμπειρίας. Κάποια αφηγείται πώς μια δίαιτα ή ένα τρόφιμο «της άλλαξε τη ζωή», και αυτή η εμπειρία παρουσιάζεται σαν γενικός κανόνας…που καμία φορά πωλείται και σε προνομιακή τιμή!

Και στις τρεις περιπτώσεις, η πληροφορία συχνά συνοδεύεται από προκλητικούς και εντυπωσιακούς τίτλους που δίνουν την αίσθηση ότι υπάρχει μια απλή λύση σε σύνθετα ζητήματα.

Όταν πιστεύουμε πιο εύκολα αυτό που ήδη πιστεύουμε

Ένας ακόμη λόγος που η παραπληροφόρηση στη διατροφή εξαπλώνεται εύκολα είναι κάτι βαθιά ανθρώπινο.

Έχουμε την τάση να δίνουμε μεγαλύτερη σημασία σε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε.

Στην ψυχολογία αυτό ονομάζεται confirmation bias.

Αν κάποια είναι ήδη πεπεισμένη ότι ένα τρόφιμο είναι επιβλαβές, είναι πολύ πιθανό να δώσει μεγαλύτερη βαρύτητα σε δεδομένα που επιβεβαιώνουν αυτή την άποψη και να αγνοήσει στοιχεία που την αμφισβητούν.

Το ίδιο συμβαίνει και αντίστροφα. Αν έχουμε πειστεί ότι μια συγκεκριμένη διατροφική προσέγγιση είναι η καλύτερη δυνατή, θα είμαστε πιο δεκτικα σε στοιχεία που τη στηρίζουν.

Δεν πρόκειται για αδυναμία χαρακτήρα. Είναι ένας φυσικός μηχανισμός του ανθρώπινου νου. Στη διατροφή όμως μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Η παγίδα του ΚΑΛΟΥ και του ΚΑΚΟΥ τροφίμου

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η συζήτηση για τη διατροφή συχνά καταλήγει να περιστρέφεται γύρω από ένα μόνο ερώτημα:

ποια τρόφιμα είναι καλά και ποια κακά.

Η διατροφική επιστήμη όμως δεν λειτουργεί έτσι.

Η υγεία μας δεν καθορίζεται από ένα μεμονωμένο τρόφιμο αλλά από το συνολικό μοτίβο διατροφής: τις ποσότητες, τη συχνότητα κατανάλωσης και τον τρόπο ζωής συνολικά.

Το ίδιο τρόφιμο μπορεί να έχει διαφορετική σημασία όταν εντάσσεται σε διαφορετικό διατροφικό πλαίσιο. Για αυτό η επιστήμη εξετάζει πάντα τη διατροφή ως σύνολο και όχι ως μεμονωμένες τροφές.

Γιατί η επιστήμη φαίνεται να αλλάζει γνώμη

Μερικές φορές ακούμε φράσεις, όπως: «Οι επιστήμονες δεν ξέρουν τι λένε».

Στην πραγματικότητα, ίσως συμβαίνει το αντίθετο.

Η επιστήμη είναι μια διαδικασία που εξελίσσεται.

Μια μελέτη μπορεί να δώσει ένα πρώτο εύρημα. Άλλες μελέτες θα εξετάσουν το ίδιο ερώτημα σε διαφορετικούς πληθυσμούς. Με τον καιρό συγκεντρώνονται περισσότερα δεδομένα και η εικόνα γίνεται πιο καθαρή.

Η σιγουριά στην επιστήμη δεν προκύπτει από μία μεμονωμένη έρευνα αλλά από το σύνολο των στοιχείων.

Όσο περισσότερες μελέτες συγκλίνουν προς το ίδιο συμπέρασμα, τόσο μεγαλύτερη είναι η βεβαιότητα που μπορούμε να έχουμε.

Η εποχή των απλών απαντήσεων

Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία κυκλοφορεί με μεγάλη ταχύτητα, ίσως το πιο χρήσιμο εργαλείο που μπορούμε να αναπτύξουμε είναι η κριτική παρατήρηση.

Μερικές απλές ερωτήσεις μπορούν να βοηθήσουν:

• Ποιος μεταφέρει την πληροφορία;
• Υπάρχουν πηγές ή επιστημονικές αναφορές;
• Βασίζεται σε ένα μόνο παράδειγμα ή στο σύνολο των δεδομένων;
• Υπάρχει κάποιο προϊόν ή πρόγραμμα που προωθείται παράλληλα;

Εξίσου σημαντικό είναι να προσέχουμε τη γλώσσα. Όταν μια πληροφορία συνοδεύεται από απόλυτες δηλώσεις ή δραματοποιημένες φράσεις, είναι συχνά ένδειξη ότι η επιστημονική πολυπλοκότητα έχει χαθεί κάπου στη διαδρομή.

Κριτική σκέψη δεν σημαίνει δυσπιστία προς την επιστήμη

Η κριτική στάση απέναντι στις διατροφικές πληροφορίες δεν σημαίνει ότι απορρίπτουμε την επιστήμη. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να κατανοήσουμε από πού προέρχεται η πληροφορία, πώς δημιουργήθηκε και τι πραγματικά μας λένε τα δεδομένα.

Η επιστήμη της διατροφής δεν προσφέρει μαγικές λύσεις ούτε απόλυτες απαντήσεις. Η πληροφορία υπάρχει εκεί έξω, αλλά σπάνια βρίσκεται σε μια εντυπωσιακή λέξη ή σε ένα μοναδικό tik tok βίντεο. Συχνά είναι πιο βαρετή, πιο πολύπλοκη και λιγότερο φανταχτερή από όσο θα περιμέναμε.

Και φυσικά, μερικές φορές συνοψίζεται σε ιδέες που μοιάζουν σχεδόν αυτονόητες όπως η φράση του Michael Pollan:

Eat food, not too much, mostly plants.

Αναστασία Ζώταλη, Διαιτολόγος – Διατροφολόγος

Προτείνω να διαβάσεις:

• Segado Fernández S. et al. (2025). Nutrition misinformation and social media influence. Nutr Hosp.
• MyFitnessPal & Irish Institute of Digital Business at Dublin City University (2024). Study on Social Media Health and Wellness Trends.
• Nestle M. (1993). Food Lobbies, the Food Pyramid, and U.S. Nutrition Policy. International Journal of Health Services, 23(3), 483–496.
• Willett W. et al. (2019). Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems. The Lancet.